ÖLÜME BAĞLI TASARRUFLARIN İPTALİ
Tasarruf ehliyeti, kişinin malvarlığı üzerinde nihai sonuç doğuran hukuki işlemleri geçerli şekilde yapabilmesini sağlayan yetkidir; miras hukukunda ise tasarrufun yapıldığı anda bazı koşullarının varlığı aranır, yokluğu halinde yapılan işlem iptal davasına konu olur. Bu yazımızda ölüme bağlı tasarrufların iptal davasını, iptal sebeplerini ve süreleri detaylarıyla ele aldık.
Ölüme Bağlı Tasarrufların İptali Davası, İptal Sebepleri ve Hak Düşürücü Süreler
Bu yazımızda ele alacağımız konu; miras hukukunda sıkça uyuşmazlıklara yol açan, miras bırakanın son arzularını içeren vasiyetname ve miras sözleşmesi gibi ölüme bağlı tasarrufların hangi şartlar altında geçersiz kılınabileceği, iptal davasını kimlerin açabileceği ve kanunun öngördüğü kritik hak düşürücü sürelerdir.
Miras bırakan hayattayken malvarlığı üzerinde serbestçe tasarrufta bulunma iradesine sahiptir. Ancak kanun koyucu bu iradenin sağlıklı, hukuka uygun ve belirli şekil şartlarına bağlı kalmasını zorunlu kılmıştır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 557 ve devamı maddeleri, sakat tasarrufların ortadan kaldırılmasını dava yoluyla düzenler.
Ölüme Bağlı Tasarrufun İptal Sebepleri (TMK m. 557)
Ölüme bağlı bir tasarruf, kendiliğinden (kendiliğinden geçersizlik halleri hariç olmak üzere) hükümsüz hale gelmez; iptal sebeplerinin varlığı halinde mahkeme kararıyla iptal edilmesi gerekir. Kanunda sınırlı sayıda sayılan iptal sebepleri şunlardır:
Tasarruf Ehliyetinin Bulunmaması: Miras bırakanın tasarruf ehliyeti yaptığı ölüme bağlı tasarrufa göre değişiklik gösterir:
Vasiyetname Yapabilmek İçin: Ayırt etme gücüne sahip olmak ve en az 15 yaşını doldurmuş olmak gerekir. Vasiyetname kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hak olduğundan bizzat mirasbırakan tarafından yapılır; yasal temsilci, veli veya vasi aracılığıyla yapılamaz. Vasiyetname düzenlerken ayırt etme gücünün bulunmadığı ileri sürülüyorsa, tasarruf anındaki sağlık durumu, hekim raporları ve tanık beyanları gibi delillerle ispat aranır.
Miras Sözleşmesi Yapabilmek İçin: Tam fiil ehliyetine sahip olmak gerekir. Yani ergin olmak, kısıtlı bulunmamak ve ayırt etme gücüne sahip olmak şarttır.
İrade Sakatlıkları (Yanılma, Aldatma, Korkutma veya Zorlama): Miras bırakanın tasarrufu yaparken hataya düşürülmesi, hile ile kandırılması, tehdit veya baskı altında bırakılması durumudur. İrade sakatlığı etkisinde yapılan tasarruflar, miras bırakanın bu sakatlığı öğrendiği veya baskının kalktığı andan itibaren bir yıl içinde tasarruftan dönmemesi halinde geçerli hale gelebilir; aksi takdirde iptale tabidir.
Hukuka veya Ahlâka Aykırılık: Tasarrufun içeriğinin, öngörülen koşulların veya yüklemelerin kamu düzenine, emredici hukuk kurallarına veya genel ahlak kurallarına aykırı olması durumudur.
Şekil Eksiklikleri: Kanunun öngördüğü resmi, el yazılı veya sözlü vasiyetname ile miras sözleşmesi şekil şartlarına uyulmamasıdır. Örneğin, el yazılı vasiyetnamenin başından sonuna kadar miras bırakanın el yazısıyla yazılmamış olması, tarih ya da imza içermemesi bu kapsamdadır.
Davacı Sıfatı ve Davanın Kapsamı (TMK m. 558)
İptal davası açma hakkı herkese tanınmamıştır:
Davacı Sıfatı: Tasarrufun iptal edilmesinde doğrudan hukuki menfaati bulunan yasal veya atanmış tüm mirasçılar ile vasiyet alacaklıları tarafından açılabilir. Menfaati bulunmayanların açtığı davalar usulden reddedilir.
Kısmi İptal İlkesi: Dava, tasarrufun tamamının iptaline yönelik olabileceği gibi yalnızca sakat olan belirli bir kısmının iptaline de ilişkin olabilir.
Düzenlemeye Katılma Yasağı: İptal davası, ölüme bağlı tasarrufla kendilerine, eşlerine veya hısımlarına kazandırma yapılanların tasarrufun düzenlenmesine katılmalarının yol açtığı sakatlığa dayandığı takdirde tasarrufun tamamı değil, yalnız bu kazandırmalar iptal edilir. Tasarruftan yararlanan kişilerin, eşlerinin veya üstsoy/altsoy gibi kanunda belirtilen yakınlarının resmi vasiyetname düzenlenmesine memur veya tanık olarak katılması yasaktır. Bu sakatlığa dayanılarak dava açıldığında tasarrufun tamamı değil, yalnızca bu kişilere yapılan kazandırmalar iptal edilir.
Hak Düşürücü Süreler ve Def'i Yolu (TMK m. 559)
İptal davası açma hakkı zamanaşımına değil, hak düşürücü sürelere bağlanmıştır. Bu süreler hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınır.
Süre Türü | Süre | Başlangıç Anı |
Öğrenme Süresi (Kısa Süre) | 1 Yıl | Davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu birlikte öğrendiği tarih |
İyiniyetli Davalıya Karşı (Azami Süre) | 10 Yıl | Vasiyetnamelerde açılma tarihi; diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihi |
İyiniyetli Olmayan Davalıya Karşı (Azami Süre) | 20 Yıl | Vasiyetnamelerde açılma tarihi; diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihi |
Hükümsüzlüğün Def'i Yoluyla İleri Sürülmesi
Kanun koyucu, dava açma süresi geçse bile davalı konumunda bulunan ilgilileri korumuştur. Ölüme bağlı tasarruf gereğince kendisine bir hak geçirilmesi talebiyle aleyhine dava açılan mirasçı, söz konusu tasarrufun hükümsüz olduğunu def'i yoluyla her zaman ileri sürebilir. Def'i hakkı herhangi bir hak düşürücü süreye tabi değildir.
SONUÇ: Ölüme bağlı tasarrufların düzenlenmesi, geçerliliği ve olası iptal davaları titiz bir hukuki değerlendirme gerektirdiğinden, hak kaybına uğramamak ve sürecin sağlıklı yürütülmesini sağlamak adına uzman hukukçulardan oluşan ofisimizle iletişime geçebilirsiniz.
